اسد الله معطوفى

365

سنگ مزارها و كتيبه هاى تاريخى گرگان و استرآباد ( فارسى )

حدود 4000 سال ق . م ( 6000 سال پيش ) و در دره سند ( اندوس ) حدود 5000 سال پيش آغاز شده بودند . 24 پس از قرون اوليه هجرى ( دوره تاريخ اسلامى ايران ) كتيبه‌نگارى در بناها از جمله در محيطهاى آرامگاهى و بر روى سنگ مزارها اغاز شد و بخاطر تيمن ، تبرك و شفاعت از آيات قرآن ، نام امامان ، احاديث ، بتدريج اشعار فارسى و هنر نقاشى و حكاكى هم بهره بردند . اين كتيبه‌ها با خطوط و طرحهاى مختلف بر ديوار مساجد ، آرامگاهها ، سردر دروازه‌ها ( مثل كتيبه آقا محمد خان بر سر دروازه بسطام استراباد كه رابينو آن‌را ديده و قسمتى آن‌را هم ضبط كرده ) ، خانه‌ها ( در زير خرپاهاى سقف تعدادى از خانه‌هاى اشرافى استراباد ) ، بدنه پلها ، كاروانسراها ، مدارس و . . . حك و نصب مىشدند . متن كتيبه‌ها به مدت حدود 500 سال به‌طور عمده به خط كوفى نوشته مىشد ، چنان كه در گرگان هم متن كتيبه آجرى مناره مسجد جامع ، ( اواخر قرن 5 ه . ق ) ، برج گنبد قابوس ( اواخر قرن 4 ه . ق ) و برج رادكان ( اوايل قرن 5 ) همگى به خط كوفى هستند . اما بتدريج از قرن 6 و 7 ه به بعد اين خط رو به افول رفت و خطوط ديگر بويژه نسخ جايگزين آن گرديدند . 25 بااين‌وجود خط بنائى كوفى ( كوفى زاويه‌دار ) كه معروف به معقلى هم بود ، همچنان به صورت ضعيف به حيات خود ادامه داد . در گرگان بدنه چند ضلعى امامزاده نور در ميان آجركارى خود چند كلمه به خط كوفى را جاى داده است . بعدها خط ثلث ، نستعليق و بندرت رقاع و ريحان هم جاى خود را بر روى كتيبه‌ها بويژه سنگ مزارها باز كردند . اين مسئله در مورد سنگ مزارهاى منطقه گرگان تاريخى هم مصداق مىيابد چنان كه در صفحات آتى با ارائه تصاوير سنگهاى نقاط مختلف گورستانهاى تاريخى اين خطه به استدلال بيشتر خواهيم پرداخت . نماسازى در معمارى آرامگاهى مسئله نماى بناهاى آرامگاهى و غير آرامگاهى ايرانيان از طرف سلاطين ، حكام بومى ، اشرافى و بنوعى ساده‌تر مورد توجه عامه مردم هم قرار گرفته بود . استفاده از مصالحى همچون گچ ، آجر و كاشى اين امر را تسهيل نمودند . آجركارى در زمان سلجوقيان ، گچبرى